Παραγωγή Μελιού • Παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγή Μελιού • Παραγωγικά και Ώριμα Μελίσσια

Συστήματα Εκμετάλλευσης Μελιτοφοριών

Παραγωγή και Χρήσεις άλλων, εκτός μελιού, προϊόντων του Μελισσιού • Γύρη • Βασιλικός Πολτός • Κερί • Πρόπολη • Δηλητήριο

 

Παραγωγή Μελιού

Ως φυσικό προϊόν, κάθε μέλι, ακόμα και αν προέρχεται από το ίδιο μελίσσι, μπορεί να είναι διαφορετικό ως προς τα περιεχόμενα συστατικά ή τις ποσότητες που αυτά ανιχνεύονται στο τελικό προϊόν. Το μέλι μπορεί να περιέχει πλήθος ουσιών από 14 διαφορετικές κατηγορίες συστατικών: σάκχαρα, οργανικά οξέα, νερό, πρωτεϊνες, αμινοξέα, βιταμίνες, μέταλλα και ιχνοστοιχεία, ένζυμα, φλαβονοειδή, παράγωγα του φουρανίου, πτητικές-αρωματικές ουσίες, αλκαλοειδή, κολλοειδή, γυρεοκκόκους.

Ορισμός κατά E. F. Phillips.

Το μέλι είναι ένα αρωματικό, γλοιώδες, γλυκό υλικό που προέρχεται από το νέκταρ των φυτών, το οποίο μαζεύουν οι μέλισσες και το μεταβάλλουν για την τροφή τους σε ένα πυκνότερο υγρό και τελικά το αποθηκεύουν στις κηρήθρες τους. Είναι όξινης αντίδρασης, ρευστό στην αρχική μορφή του, αλλά μεταβάλλεται σε κρυσταλλικό όταν μείνει πολύ καιρό. Αποτελείται κυρίως από δύο απλά ζάχαρα, την γλυκόζη (δεξτρόζη) και την φρουκτόζη (λεβουλόζη), με παρουσία κατά περιπτώσεις πιο σύνθετων υδατανθράκων, με επικρατέστερη συνήθως την λεβουλόζη και περιέχει ανόργανες ουσίες, φυτικά χρωστικά υλικά, μερικά ένζυμα και κόκκους γύρεως.

Παραγωγή μελιού.
(2018) Αριθμός κυψελών κατά ήπειρο

Κυψέλες         Παραγωγή μελιού σε τόνους

Παγκόσμιο σύνολο     89.557.448                1.882.001

Αφρική                        17.482.618                 190.965

Αμερική                      11.657.415                 412.907

Ασία                            43.200.756                  828.736

Ευρώπη                       15.955.422                 417.324

Ωκεανία                      1.261.237                   32.069

Παραγωγή Μελιού (Tn) Ευρώπη

Country	2020	2021	2022
Spain	30 513	34 065	34 065
Romania	30 714	30 831	29 760
Greece	22 590	22 590	22 590
France	23 737	14 960	20 019
Germany	19 600	19 600	19 600
Poland	19 031	19 031	19 031
Hungary	14 000	14 000	14 000
Bulgaria	11 518	11 518	11 518
Portugal	9 817	10 441	11 465

2024

Στη χώρα μας, σήμερα, υπάρχουν 26.000 περίπου μελισσοκόμοι, οι οποίοι διαχειρίζονται περίπου 1.600.000 κυψέλες, από τις οποίες το 95% είναι εγκατεστημένα μελισσοσμήνη σε σύγχρονες κυψέλες που χαρακτηρίζονται ως ευρωπαϊκές, ενώ το υπόλοιπο 5% είναι σε εγχώριες διαφόρων τύπων (κοφίνια) που είναι κατανεμημένες σε όλο τον ελλαδικό χώρο. Περίπου 4.000 είναι επαγγελματίες μελισσοκόμοι (δηλαδή, έχουν στην κατοχή τους πάνω από 150 κυψέλες και τουλάχιστον το 50% του ετήσιου οικογενειακού τους εισοδήματος προέρχεται από τη μελισσοκομία), ενώ η μέση κατανάλωση μελιού στην Ελλάδα είναι 1.700 γραμμάρια ανά άτομο το χρόνο. Η συνολική ετήσια παραγωγή μελιού κυμαίνεται από 18.000 έως 24.000 τόνους. Το 60% προέρχεται από πεύκο και έλατο, το 15% από θυμάρι και το 25% περίπου από άλλα άνθη (βαμβάκι, πορτοκαλιά, ρείκι κ.λπ.). Από πλευράς γεωγραφικής κατανομής, η μελισσοκομία είναι διαδεδομένη σε όλη τη χώρα.

Υπάρχουν, όμως, περιοχές που έχουν αυξημένο μελισσοκομικό ενδιαφέρον, όπως εκείνες των Νομών Ευβοίας, Αττικής, Χαλκιδικής, Καρδίτσας, Αρκαδίας, Ηρακλείου, και άλλες.

Είδη μελιού

Το παραγόμενο μέλι διακρίνεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

• Ανθόμελο, που παράγεται από το νέκταρ των λουλουδιών, κυρίως δε θυμαριού, πορτοκαλιάς, βαμβακιού, ηλίανθου, ερείκης, καστανιάς.
  Γενικά ένα μέλι για να χαρακτηριστεί ως «Ανθόμελο» συγκεκριμένου φυτού π.χ θυμαρίσιο ανθόμελο,  θα πρέπει το ποσοστό της γύρης του συγκεκριμένου είδους να υπερβαίνει το 45% των γυρεόκκοκων του μελιού.
• Μέλι από μελιτώματα, που παράγεται από εκκρίματα των φυτών ή εντόμων που απομυζούν τα φυτά. Στην κατηγορία αυτή ανήκει το μέλι του πεύκου, της ελάτης και άλλων δασικών φυτών.
• Μέλι πεύκου. Η παραγωγή του εξαρτάται κυρίως από το έντομο Marchalina hellenica, ή «εργάτης», που τρέφεται από τους χυμούς των δένδρων. Στην συνέχεια ο σακχαρούχος χυμός που παράγεται από τα έντομα με τα στοματικά τους μόρια αποβάλλεται από αυτά(σάλιο) και προσλαμβάνεται από τις μέλισσες.. Το έντομο Marchalina Hellenica αναπαράγεται με παρθενογένεση, τα θηλυκά αναπαράγονται απο μόνα τους.
• Μέλι ελάτης. Η παραγωγή του εξαρτάται από το έντομο Physokermes hemicryphus.
• Βελλανιδιά. Η παραγωγή του εξαρτάται από το έντομο Kermes quercus.
  Υπάρχει και το ενδιάμεσο προϊόν το οποίο μάλιστα έχει αναγνωριστεί το 2017 και ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης
• Πευκοθυμαρόμελο Κρήτης / Pefkothymaromelo Kritis
  Το οποίο προσδιορίζεται ως προϊόν που προέρχεται από την φυσική ανάμιξη θυμαρίσιου μελιού με πευκόμελο, παράγεται στη Κρήτη και προκύπτει από την ιδιαίτερη διαχείριση των μελισσιών ή και τη συνύπαρξη όψιμα ανθισμένων θυμαριών με τις μελιτοεκκρίσεις που προέρχονται από το έντομο Marchalina hellenica L και το οποίο παρασιτεί κυρίως στην τραχεία (Pinus brutia Ten) και χαλέπιο πεύκη (Pinus halepensis Mill).Στον παρακάτω πίνακα αναφέρονται τα έντομα που παράγουν μελίτωμα σε διαφορετικά είδη φυτών.Εργαστηριακά οι σημαντική παράμετρος που χρησιμοποιείται για τον διαχωρισμό των διαφόρων τύπων μελιού είναι η Ηλεκτρική Αγωγιμότητα.

  Σε γενικές γραμμές αυτό που ισχύει είναι ότι τα μέλια μελιτώματος πρέπει να έχουν αγωγιμότητα μεγαλύτερη από 0.8 mS/cm ενώ τα μέλια ανθέων η αγωγιμότητα πρέπει να είναι μικρότερη από 0.8 mS/cm.

Εξαίρεση από αυτόν τον κανόνα αποτελούν τα μέλια κουμαριά (Arbutus unedo), ερείκη (Erica), ευκάλυπτος, φιλύρα (Tilia spp), καλούνα ή κοινή (Calluna vulgaris), Manuka ή Jelly bush (leptospermum), φυτό τσαγιού (Melaleuca spp.) που μπορούν να έχουν αγωγιμότητα και μεγαλύτερη από 0.8 mS/cm.

Μέλια ΠΟΠ Ελλάδας

• Μέλι Ελάτης Μαινάλου Βανίλια / Meli Elatis Menalou Vanilia , (Αρκαδία- Μαίναλο, Γορτυνία Μαντινεία, 1996)

• Πευκοθυμαρόμελο Κρήτης / Pefkothymaromelo Kritis (Κρήτη 2017)

• Μέλι Κισσούρι / Meli Kissouri Εύβοια-Κάρυστος, (2024)

Συστήματα Εκμετάλλευσης Μελιτοφοριών

Η επιλογή του συστήματος εκμετάλλευσης μελιτοφοριών προκύπτει αφού πρώτα ο μελισσοκόμος απαντήσει στα εξής βασικά ερωτήματα.

• Ποιος είναι ο στόχος μας;
• Τι προϊόντα σκοπεύουμε να βγάλουμε;
• Ποια μέθοδο εντατικής εκμετάλλευσης θα επιλέξουμε;
• Σε ποια περιοχή θα ασκήσουμε τη μελισσοκομία μας;
• Ποιες προετοιμασίες απαιτούνται για να υλοποιηθεί το πρόγραμμά μας;
• Ποιο θα είναι το χρονοδιάγραμμα του προγράμματός μας;
• Ποιες θα είναι οι ενδιάμεσες παρεμβάσεις μας;
•  ‘Έχουμε εξασφαλίσει τα παραγωγικά μέσα που απαιτούνται για να υλοποιήσουμε το πρόγραμμά μας;

Τα ορθολογικά συστήματα στηρίζονται στην γρήγορη και εύκολη δουλειά με τα μελίσσια.

Ο καλός μελισσοκόμος δουλεύει με γερά μελίσσια χωρίς τάσεις σμηνουργίας σε μελισσοκομεία που παρουσιάζουν ομοιομορφία.

Τα συστήματα κατατάσσονται σε δυο μεγάλες κατηγορίες με βάση την σμηνουργία.

Η μια μέθοδος επιτρέπει το φαινόμενο της σμηνουργίας και η άλλη προσπαθεί να το αποφύγει.

Η πρώτη αποσκοπεί στις φθινοπωρινές ανθοφορίες και η δεύτερη τις καλοκαιρινές.

Αξιοποίηση πρώιμης ανθοφορίας.

Θα πρέπει να υπάρχουν την άνοιξη δυνατά μελίσσια κάτι που  προϋποθέτει σωστό ξεχειμώνιασμα με επανασυνενώσεις. Αυτό γίνεται με την συνένωση δυο μελισσιών τα οποία έχει περιποιηθεί για να δυναμώσουν, συνήθως το φθινόπωρο ή νωρίς την άνοιξη. Την προηγούμενη άνοιξη αυτά τα μελίσσια έχουν διαιρεθεί δημιουργώντας την μητρική κυψέλη και μια παραφυάδα στην οποία προστίθεται βασιλικό κελί. Η συνένωση των μελισσιών μπορεί να γίνει αρχές φθινοπώρου.

Αξιοποίηση καλοκαιρινής ανθοφορίας.

Την περίοδο αυτή υπάρχει πλεόνασμα τροφής και το κύριο μέλημα του μελισσοκόμου είναι ο έλεγχος σμηνουργίας. Παράλληλα θα πρέπει με την μέθοδο αυτή να δοθεί ιδιαίτερο βάρος από τον μελισσοκόμο στο ρυθμό ωοτοκίας της βασίλισσας με διεγερτικές τροφοδοσίες.

Επαναλαμβανόμενη μετατόπιση.

Αυτό γίνεται με παραφυάδες οι οποίες τοποθετούνται δίπλα στην μητρική κυψέλη και αφού έχουν προσανατολιστεί καλά οι συλλέκτριες μετατοπίζεται η παραφυάδα στην αντίθετη από την μητρική πλευρά . Οι συλλέκτριες αναγκάζονται να καταφύγουν στην μητρική κυψέλη δυναμώνοντας το μελίσσι.

Μέθοδος διπλού μελισσιού με παρεμπόδιση σμηνουργίας.

Η κυψέλη 11 πλαίσια χωρίζεται με κατακόρυφο διάφραγμα σε δύο χώρους. Όπου εγκαθίστανται δύο μελίσσια . Όταν θα δημιουργηθούν και στα δύο 8-9 κηρήθρες με γόνο τότε το ένα μεταφέρεται πάνω από το άλλο με οριζόντιο βασιλοδιάφραγμμα. Στον άδειο χώρο μπαίνουν φύλλα με τεχνητές κηρήθρες.

Θα πρέπει να διευκρινίσουμε πως η κατάρτιση ενός προγράμματος μελισσοκομικής εκμετάλλευσης, ενώ είναι αναγκαία για μια ικανοποιητική παραγωγή μελιού, εν τούτοις δεν είναι ικανή από μόνη της να την εξασφαλίσει. Ένα σωρό αστάθμητοι παράγοντες καραδοκούν για να ανατρέψουν ακόμα και το ποιο τέλεια οργανωμένο και σχεδιασμένο μελισσοκομικό πλάνο μας.

Οι μεταδοτικές ασθένειες, οι ψεκασμοί, το οδικό δίκτυο, οι κακοί συνάδελφοι και κυρίως τα καπρίτσια του καιρού, είναι μερικές μόνο από τις αιτίες που δεν ελέγχουμε και που μπορούν να μας αναγκάσουν να τροποποιήσουμε τα αρχικά πλάνα μας.

Ακόμα όμως και αυτό να συμβεί, να είστε βέβαιοι πως μια μελισσοκομική περίοδος που στηρίζεται σε ένα οργανωμένο πλάνο εκμετάλλευσης, θα έχει πολύ καλύτερα αποτελέσματα από κάποιο άλλο που κινείται στην τύχη!

Παραγωγή και Χρήσεις άλλων, εκτός μελιού, προϊόντων του Μελισσιού • Γύρη • Βασιλικός Πολτός • Κερί • Πρόπολη • Δηλητήριο

Τα έξι προϊόντα της κυψέλης

Το μέλι, σύμφωνα με τον ορισμό του Διεθνούς Οργανισμού Γεωργίας και Τροφίμων (FAO), «είναι το γλυκό προϊόν το οποίο παράγουν οι μέλισσες, καθώς αυτές συλλέγουν, μετατρέπουν και αποθηκεύουν στις κηρήθρες τους το νέκταρ και άλλους φυτικούς χυμούς από διάφορα ζωντανά μέρη του φυτού». Το παραγόμενο μέλι διακρίνεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: (α) το μέλι ανθέων, που παράγεται από το νέκταρ των λουλουδιών, κυρίως δε θυμαριού, πορτοκαλιάς, βαμβακιού, ηλίανθου, ερείκης, καστανιάς, κουμαριάς και το μέλι από μελιτώματα, που παράγεται από εκκρίματα φυτών ή εντόμων που απομυζούν τα φυτά. Στην κατηγορία αυτή ανήκει το μέλι του πεύκου, της ελάτης, της βελανιδιάς και άλλων δασικών φυτών (Θρασυβούλου, 1996).

Η γύρη είναι τα αρσενικά αναπαραγωγικά κύτταρα των φυτών (γυρεόκοκκοι) των σπερματόφυτων. Στα φυτά που έχουν άνθη, οι γυρεόκοκκοι βρίσκονται στους ανθήρες των στημόνων και μεταφέρονται, στη συνέχεια, στον ύπερο, προκειμένου να γίνει η γονιμοποίηση του άνθους. Δεν υπάρχουν στοιχεία για την παραγωγή γύρης στην Ελλάδα. Τα τελευταία χρόνια η παραγωγή είναι ανοδική με αρκετούς τόνους ανά έτος για παρασκευή πρωτεϊνούχο τροφής μελισσών και για πώληση ως βιταμινούχο συμπλήρωμα για τον άνθρωπο.

Η πρόπολη είναι μια ρητινώδης ουσία, που προστατεύει τους βλαστούς των δέντρων. Οι μέλισσες τη συλλέγουν, την αναμειγνύουν με γύρη, ένζυμα και κερί και τη χρησιμοποιούν για να σφραγίσουν τις χαραμάδες στην κυψέλη τους, να απολυμάνουν τα τοιχώματά της και να αποστειρώσουν τα κελιά, πριν η βασίλισσα εναποθέσει εκεί τα αυγά της. Στην Ελλάδα συλλέγονται μικρές ποσότητες. Σε χώρες, όπως Νορβηγία, Δανία, Ρουμανία, και χώρες της πρώην Σοβιετικής ΄Ενωσης παράγονται μεγαλύτερες ποσότητες. Χρησιμοποιείται στη βιομηχανία φαρμάκων και καλλυντικών.

Ο βασιλικός πολτός είναι μια κρεμώδης φυσική ουσία, η οποία εκκρίνεται από τους υποφαρυγγικούς αδένες των μελισσών. Εργάτριες μέλισσες παράγουν τον βασιλικό πολτό, αποκλειστικά και μόνο για να θρέψουν τις βασίλισσες και τις νεαρές προνύμφες.

Αν και δεν υπάρχουν επίσημα στοιχεία για την ετήσια συνολική παραγωγή, υπολογίζεται ότι είναι περίπου 400 – 600 kg. Χώρες όπως η Κίνα παράγουν τεράστιες ποσότητες. Σε διεθνή διάσκεψη, εκπρόσωπος του Υπουργείου Γεωργίας της Κίνας ανέφερε ότι η παραγωγή βασιλικού πολτού για το 2007 ήταν 2.000 τόνοι. Η τιμή του στην Ελλάδα είναι αρκετά υψηλή.

Το κερί είναι άλλο ένα προϊόν της μέλισσας με πολλές ευεργετικές ιδιότητες. Παράγεται από τους κηρογόνους αδένες στην κοιλιά των θηλυκών μελισσών και χρησιμεύει για να κατασκευάζουν οι εργάτριες μέλισσες τις κυψέλες τους. Σύμφωνα με την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος η παραγωγή κεριού για τα έτη 2003, 2004 και 2005 ήταν 402, 407 και 432 τόνοι αντίστοιχα. Η ποσότητα αυτή είναι ικανή να καλύψει περίπου το 45% των αναγκών της χώρας μας (βιομηχανίες κηρηθρών, κεριών εκκλησιών, φαρμάκων, καλλυντικών, υφαντουργίας, δέρματος, ξύλων κ.ά.).

Το δηλητήριο της μέλισσας συνιστά το αμυντικό της σύστημα και αποτελείται από δύο μέρη, ένα όξινο και ένα αλκαλικό, τα οποία αναμιγνύονται κατά τη στιγμή του τσιμπήματος και εισέρχονται στο σώμα. Το δηλητήριο της μέλισσας είναι 60 φορές πιο δραστικό από τη κορτιζόνη σε διάφορες παθήσεις. Βελτιώνει την κυκλοφορία του αίματος και ενισχύει την αντοχή του οργανισμού σε μεγάλο βαθμό. Έχει Β, αντιγηραντική, ισχυρά αναλγητική και αντιβακτηριδιακη δράση.

Η μελιττίνη το σημαντικότερο συστατικό του δηλητηρίου, είναι ένα πεπτίδιο που εμφανίζει ισχυρή βακτηριοκτόνο και αντιφλεγμονώδη δράση (είναι αυτή που σχετίζεται με την εμφάνιση του πόνου κατά το τσίμπημα). Η απαμίνη είναι ένα πεπτίδιο που αυξάνει την παραγωγή κορτιζόλης στα επινεφρίδια, δραστική μορφή της κορτιζόνης και έχει αντιφλεγμονώδη και αναλγητική δράση, ενώ σε μικρές συγκεντρώσεις διεγείρει το κεντρικό νευρικό σύστημα.

Η συλλογή πρέπει να γίνεται ανά έξι ημέρες από τον Απρίλιο μέχρι τον Οκτώβριο και η εφαρμογή της συσκευής γίνεται για περίπου 30 λεπτά. Σε αυτό το διάστημα παράγεται 1γρ με 2γρ δηλητηρίου ανά μελίσσι.

Το δηλητήριο συλλέγεται πάνω σε γυάλινη επιφάνεια με τη βοήθεια συσκευών που διοχετεύουν ρεύμα μικρής τάσης. Η συσκευή τοποθετείται είτε στην είσοδο της κυψέλης είτε εντός της και καθώς οι μέλισσες διεγείρονται από το ηλεκτρικό ρεύμα προσπαθούν να τσιμπήσουν τη γυάλινη επιφάνεια αφήνοντας σταγόνες δηλητηρίου πάνω της. Οι συσκευές που τοποθετούνται εντός της κυψέλης πλεονεκτούν καθώς συλλέγουν περισσότερο, ενώ η καθαρότητα του δηλητηρίου επιβαρύνεται λιγότερο από ατμοσφαιρικούς ρύπους και σκόνη, στα οποία είναι εκτεθειμένη η συσκευή εισόδου. Κατά την διαδικασία οι μέλισσες δεν θανατώνονται, καθώς το κεντρί τους δεν καρφώνεται στη λεία επιφάνεια του γυαλιού και το κεντριοφόρο σύστημα δεν αποσπάται, όπως συμβαίνει συνήθως με το τσίμπημα στο δέρμα. Έτσι οι νεαρές μέλισσες μπορούν να τσιμπήσουν ξανά αφού ξαναγεμίσουν το σάκο τους.

Ιωαννίδης Βασίλης
Γεωπόνος